ልዩ ልዩ ድንጋጌዎች ልዩ ልዩ ድንጋጌዎች

ምዕራፍ አሥራ አንድ : ልዩ ልዩ ድንጋጌዎች

አንቀጽ 93 ስለ አስቸኳይ ጊዜ አዋጅ

  1. ሀ) የውጭ ወረራ ሲያጋጥም ወይም ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን አደጋ ላይ የሚጥል ሁኔታ ሲከሰትና በተለመደው የሕግ ማስከበር ሥርዓት ለመቋቋም የማይቻል ሲሆን ፣ ማናቸውም የተፈጥሮ አደጋ ሲያጋጥም ወይም የሕዝብን ጤንነት አደጋ ላይ የሚጥል በሽታ ሲከሰት ፣ የፌዴራሉ መንግሥት የሚኒስትሮች ምክር ቤት የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ የመደንገግ ሥልጣን አለው ፡፡
    ለ) የተፈጥሮ አደጋ ሲያጋጥም ወይም የሕዝብን ደህንነት አደጋ ላይ የሚጥል በሽታ ሲከሰት የክልል መስተዳድሮች በክልላቸው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ሊያውጁ ይችላሉ ፡፡ ዝርዝሩ ክልሎች ይህን ሕገ መንግሥት መሰረት በማድረግ በሚያወጧቸው ሕገ መንግሥቶች ይወሰናል ፡፡
  2. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 1 (ሀ) መሰረት የሚታወጅ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ፤
    ሀ) የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሥራ ላይ ባለ ጊዜ የታወጀ ከሆነ በታወጀ በአርባ ስምንት ሰዓታት ውስጥ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቅረብ አለበት አዋጁ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሁለት ሦስተኛ ድምፅ ተቀባይነት ካላገኘ ወዲያውኑ ይሻራል ፡፡
    ለ) ከላይ በንዑስ አንቀጽ /ሀ/ ሥር የተጠቀሰው እንደተጠበቀ ሆኖ ፣ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሥራ ላይ ባልሆነበት ወቅት የሚታወጅ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት መቅረብ ያለበት አዋጁ በታወጀ በአሥራ አምስት ቀናት ውስጥ ነው ፡፡
  3. በሚኒስትሮች ምክር ቤት የተደነገገው የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በምክር ቤቱ ተቀባይነት ካገኘ በኋላ ሊቆይ የሚችለው እስከ ስድስት ወራት ነው ፡፡ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ አንድን የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በየአራት ወሩ በተደጋጋሚ እንዲታደስ ሊያደርግ ይችላል ፡፡
  4. ሀ) የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በሚታወጅበት ጊዜ የሚኒስትሮች ምክር ቤት በሚያወጣቸው ደንቦች መሰረት የሀገርን ሰላምና ሕልውና ፣ የሕዝብን ደህንነት ፣ ሕግና ሥርዓትን የማስከበር ሥልጣን ይኖረዋል ፡፡
    ለ) የሚኒስትሮች ምክር ቤት ሥልጣን በሕገ መንግሥቱ የተቀመጡትን መሰረታዊ የፖለቲካና የዴሞክራሲ መብቶችን ፣ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጁን ለማወጅ ምክንያት የሆነውን ጉዳይ ለማስወገድ ተፈላጊ ሆኖ በተገኘው ደረጃ ፣ እስከ ማገድ ሊደርስ የሚችል ነው ፡፡
    ሐ) የሚኒስትሮች ምክር ቤት በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ስር የሚያወጣቸው ድንጋጌዎችና የሚወስዳቸው እርምጃ ዎች በማናቸውም ረገድ በዚህ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 1 ፡፡ እና ፹8 ፣ ፳5 ፣ እና ፴9 ንዑስ አንቀጽ 1 እና 2 የተቀመጡትን መብቶች የሚገድቡ ሊሆኑ አይችሉም ፡፡
  5. በሀገሪቱ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ በሚታወጅ በት ወቅት የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ከአባላቱና ከሕግ ባለሙያዎች መርጦ የሚመድባቸው ሰባት አባላት ያሉት የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ አፈጻጸም መርመሪ ቦርድ ያቋቁማል ፡፡ ቦርዱ አዋጁ በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሚጸድቅበት ጊዜ ይቋቋማል ፡፡
  6. የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ አፈጻጸምመርማሪ ቦረድ የሚከተሉት ሥልጣንና ኃላፊነቶች አሉት ፡፡
    ሀ) በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ምክንያት የታሰሩትን ግለሰቦች ስም በአንድ ወር ጊዜ ውስጥ ይፋ ማድረግና የታሰሩበትን ምክንያት መግለጽ ፡፡
    ለ) በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ወቅት የሚወሰዱት እርምጃዎች በማናቸውም ረገድ ኢሰብዓዊ አለመሆናቸውን መቆጣጠርና መከታተል ፤
    ሐ) ማናቸውም የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ እርምጃ ኢሰብዓዊ መሆኑን ሲያምንበት ጠቅላይ ሚኒስትሩ ወይም የሚኒስ ትሮች ምክር ቤት እርምጃውን እንዲያስተካክል ሃሳብ መስጠት ፤
    መ) በአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ እርምጃዎች ኢሰብዓዊ ድርጊት የሚፈጽሙትን ሁሉ ለፍርድ እንዲቀርቡ ማደረግ ፤
    ሠ) የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ እንዲቀጥል ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ጥያቄ ሲቀርብ ያለውን አስተያየት ለምክር ቤቱ ማቅረብ ፡፡

አንቀጽ 94
የፋይናንስ ወጪን በሚመለከት

  1. የፌዴራሉ መንግሥትና ክልሎች በሕግ የተሰጧቸውን ኃላፊነቶና ተግባሮች ለማከናወን የሚያስፈልጋቸውን ወጪ በየበኩላቸው ይሸፍናሉ ፣ ሆኖም ማናቸውም ክልል በውክልና ለሚፈጽመው ተግባር የሚየስፈልገው ወጪ ሌላ ስምምነት ከሌለ በቀር ውክልናውን በሰጠው ወገን ይሸፈናል ፡፡
  2. የፌዴራሉ መንግሥት ለክልሎች የተመጣ ጠነ እድገት እንቅፋት ካልሆነ በስተቀር ለአስቸኳይ ጊዜ እርዳታ ፣ ለመልሶ ማቋቋምና ለልማት ማስፋፊያ ለክልሎች ብድርም ሆነ እርዳታ ሊሰጥ ይችላል ፡፡ የፌዴራሉ መንግሥት ክልሎች ለሚያስ ፈልጋቸው ወጪ የሚያደርገውን ድጐማ በሚመለከት ኦዲትና ቁጥጥር የማድረግ ሥልጣን ይኖረዋል ፡፡

አንቀጽ 95
የፋይናንስ ገቢን በሚመለከት

  • የፌዴራሉ መንግሥትና ክልሎች የሚዋቀረውን የፌዴራል አደረጃጀት የተከተለ የገቢ ክፍፍል ያደርጋሉ፡፡

አንቀጽ 96
የፌዴራል መንግሥት የታክስና የግብር ሥልጣን

  1. የፌዴራል መንግሥት በወጪና ገቢ ዕቃዎች ላይ የጉምሩክ ቀረጥ ፣ ታክስና ሌሎች ክፍያዎች ይጥላል ፣ ይሰበስባል ፡፡
  2. በፌዴራል መንግሥትና በዓለም አቀፍ ድርጅቶች ተቀጣሪዎች ላይ የሥራ ግብር ይጥላል ፣ ይሰበስባል ፡፡
  3. በፌዴራል መንግሥት ባለቤትነት ሥር በሆነ የልማት ድርጅቶች ላይ የንግድ ትርፍ ግብር ፣ የሥራ ግብር ፣ የሽያጭና የኤክሳይስ ታክስ ይጥላል ፣ ይሰበስባል ፡፡
  4. በብሔራዊ የሎተሪ እና ሌሎች የዕድል ሙከራ ገቢዎች ላይ ታክስ ይጥላል ፣ ይሰበስባል ፡፡
  5. በአየር ፣ በባቡርና በባሕር ትራንስፖርት ገቢዎች ላይ ታክስ ይጥላል ፣ ይሰበስባል ፡፡
  6. በፌዴራል መንግሥት ባለቤትነት ሥር በሚገኙ ቤቶችና ሌሎች ንብረቶች ገቢ ላይ ግብር ይጥላል ፣ ይሰበስባል ፣ ኪራይ ይወስናል ፡፡
  7. የፌዴራል መንግሥት አካላት ከሚሰጧቸው ፈቃዶችና አገልግሎቶች የሚመነጩ ክፍያዎችን ይወስናል ፣ ይሰበስባል ፡፡
  8. የሞኖፖል ታክስ ይጥላል ፣ ይሰበስባል ፡፡
  9. የፌዴራል የቴምብር ሽያጭ ቀረጥ ይጥላል ይሰበስባል ፡፡ 

አንቀጽ 97
የክልል መስተዳድሮች የታክስና የግብር ሥልጣን

  1. ክልሎች ፣ በክልል መስተዳድርና በድርጅት ተቀጣሪዎች ላይ የሥራ ግብር ይጥላሉ ፣ የሰበስባሉ ፡፡
  2. የመሬት መጠቀሚያ ክፍያ ይወስናሉ ፣ የሰበስባሉ ፡፡
  3. በግል የሚያርሱና በህብረት ሥራ ማኅበራት በተደራጁ ገበሬዎች ላይ የእርሻ ሥራ ገቢ ግብር ይጥላሉ ፣ ይሰበስባሉ ፡፡
  4. በክልሉ በሚገኙ ግለሰብ ነጋዴዎች ላይ የንግድ ትርፍ ግብርና የሽያጭ ታክስ ይጥላሉ ፣ ይሰበስባሉ፡፡
  5. በክልሉ ውስጥ በውኃ ላይ ከሚደረግ ትራንስፖርት በሚገኝ ገቢ ላይ ግብር ይጥላሉ ፣ ይሰበስባሉ ፡፡
  6. በክልል መስተዳድር በግል ባለቤትነት ሥር ካሉ ቤቶችና ሌሎች ንብረቶች በሚገኝ ገቢ ላይ ግብር ይጥላሉ ፣ ይሰበስባሉ ፣ በባለቤትነታቸው ስር ባሉ ቤቶችና ሌሎች ንብረቶች ላይ ኪራይ ያስከፍላሉ፡፡
  7. በክልል መስተዳድር ባለቤትነት ስር በሚገኙ የልማት ድርጅቶች ላይ የንግድ ትርፍ ፣ የሥራ ግብር፣ የሽያጭና ኤክሳይስ ታክስ ይጥላሉ ፣ ይሰበስባሉ ፡፡
  8. በአንቀጽ ፺8 ንዑስ አንቀጽ 3 የተጠቀሰው እንደተጠበቀ ሆኖ ፣ በማዕድን ሥራዎች ላይ የማዕድን ገቢ ግብር ፣ የሮያሊቲና የመሬት ኪራይ ክፍያዎች ይጥላሉ ፣ ይሰበስባሉ ፡፡
  9. በክልል መስተዳድር አካላት ከሚሰጡ ፈቃዶችና አገልግሎቶች የሚመነጩ ክፍያዎች ይወስናሉ ፣ ይሰበስባሉ ፡፡
  10. ከደን የሚገኝ የሮያሊቲ ክፍያ ይወስናሉ ፣ ይሰበስባሉ ፡፡

አንቀጽ 98
የጋራ የታክስና የግብር ሥልጣን

  1. የፌዴራል መንግሥትና ክልሎች በጋራ በሚቋቁሟቸው የልማት ድርጅቶች ላይ የንግድ ትርፍ ግብር፣ የሥራ ግብር ፣ የሽያጭና የኤክሳይስ ታክስ በጋራ ይጥላሉ፣ ይሰበስባሉ ፡፡
  2. በድርጅቶች የንግድ ትርፍ ላይ እና በባለአክሲዮኖች የትርፍ ድርሻ ላይ ግብርና የሽያጭ ታክስ በጋራ ይጥላሉ ፣ ይሰበስባሉ፡፡
  3. በከፍተኛ የማዕድን ሥራዎችና በማናቸውም የፔትሮሊየምና የጋዝ ሥራዎች ላይ የገቢ ግብርና የሮያሊቲ ክፍያዎች በጋራ ይጥላሉ፣ ይሰበስባሉ ፡፡

አንቀጽ 99
ተለይተው ስላልተሰጡ የታክስ እና የግብር ሥልጣኖች

  • በዚህ ሕገ መንግሥት ተለይተው ያተሰጡ ታክስና ግብር የመጣል ሥልጣኖችን በሚመለከት የፌዴሬሽኑ ምክር ቤትና የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በጋራ ስብሰባ በሁለት ሦስተኛ ድምፅ ይወስናሉ ፡፡

አንቀጸ 100
የታክስና የግብር አጣጣል መርሆዎች

  1. ክልሎችና የፌዴራሉ መንግሥት ታክስና ግብር በሚጥሉበት ጊዜ የሚጠየቀው ታክስና ግብር ከምንጩ ጋር የተያያዘና በአግባቡ ተጠንቶ የተወሰነ መሆኑን ማረጋገጥ አለባቸው ፡፡
  2. በመካከላቸው የሚኖረውን መልካም ግንኙነት የማይጎዳና ከሚቀርበው አገልግሎት ጋር ተመጣጣኝ መሆኑን ማረጋገጥ አለባቸው ፡፡
  3. ለትርፍ የቆመ ድርጅት ካልሆነ በስተቀር ክልሎች በፌዴራሉ መንግሥት ንብረት ላይ፣ የፌዴራሉ መንግሥትም በክልሎ ንብረት ላይ ግብር ወይም ቀረጥ የማስከፈል ሥልጣን አይኖራቸው ፡፡

አንቀጽ 101
ዋናው ኦዲተር

  1. ዋናው ኦዲተር በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራ ቢነት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይሾማል ፡፡
  2. ዋናው ኦዲተር የፌዴራሉን የሚኒስቴርና ሌሎች መሥሪያ ቤቶች ሂሳቦች በመቆጣጠር በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት የተመደበው ዓመታዊ በጀት ፣ በበጀት ዓመቱ ለተሠሩት ሥራዎች በሚገባ መዋሉን መርምሮ ለምክር ቤቱ ሪፖርት ያቀርባል ፡፡
  3. ዋናው ኦዲትር የመሥሪያ ቤቱን በጀት በቀጥታ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አቅርቦ ያስጸድቃል ፡፡
  4. የዋናው ኦዲተር ዝርዝር ተግባር በሕግ ይወሰናል ፡፡

አንቀጽ 102
የምርጫ ቦርድ

  1. በፌዴራልና በክልል የምርጫ ክልሎች ነፃና ትክክለኛ ምርጫ በገለልተኝነት እንዲያካሂድ ከማንኛውም ተፅዕኖ ነፃ የሆነ ብሔራዊ የምርጫ ቦርድ ይቋቋማል ፡፡
  2. የቦርዱ አባላት በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራቢነት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይሾማሉ ፡፡ ዝርዝሩ በሕግ ይወሰናል ፡፡

አንቀጽ 103
የሕዝብ ቆጠራ ኮሚሽን

  1. የሀገሪቱን የሕዝብ ቁጥር በየጊዜው የሚያ ጠናና ቆጠራ የሚያካሂድ የሕዝብ ቆጠራ ኮሚሽን ይኖራል፡፡
  2. የኮሚሽኑ አባላት በጠቅላይ ሚኒስትሩ አቅራቢነት በሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ይሾማሉ ፡፡
  3. ኮሚሽኑ ዋና ጸሐፊ ፣ አስፈላጊ ባለ ሙያዎችና ድጋፍ ሰጪ ሠራተኞች ይኖሩታል ፡፡
  4. የኮሚሽኑ ዓመታዊ በጀት በቀጥታ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ቀርቦ ይጸድቃል ፡፡
  5. የሕዝብ ቆጠራ በየአሥር ዓመቱ ይካሔዳል፡፡ በውጤቱም መሰረት የምርጫ ክልሎችን አከላለል የምርጫ ቦርድ በሚያቀርበው ረቂቅ መሠረት የፌዴሬሽኑ ምክር ቤት ይወስናል፡፡
  6. የኮሚሽኑ ተጠሪነት ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ነው ፡፡ ስለ ሥራው አፈፃፀም በየጊዜው ለምክር ቤቱ ሪፖርት ያቀርባል ፡፡

አንቀጽ 104
የሕገ መንግሥተ ማሻሻያ ሀሳብን ስለማመንጨት

  • አንድ የሕገ መንግሥት ማሻሻያ ሀሳብ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ የደገፈው ፣ ወይም ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ውስጥ አንድ ሦስተኛው የክልል ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ የደገፉት ከሆነ ለውይይትና ለውሳኔ ለመላው ሕዝብና የሕገ መንግሥቱ መሻሻል ለሚመለከታቸው ክፍሎች ያቀርባል ፡፡

አንቀጽ 105
ሕገ መንግሥቱን ስለማሻሻል

  1. በዚህ ሕገ መንግሥት ምዕራፍ ሦስት የተዘረዘሩት መብቶችና ነጻነቶች በሙሉ ፣ ይህ አንቀጽ ፣ እንዲሁም አንቀጽ 1፻4 ሊሻሻሉ የሚችሉት በሚከተለው አኳኋን ብቻ ይሆናል ፡፡
    ሀ) ሁሉም የክልል ምክር ቤቶች የቀረበውን ማሻሻያ በድምፅ ብልጫ ሲያጸድቁት፤
    ለ) የፌዴራሉ መንግሥት የሕዝብ ተወ ካዮች ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ የቀረበውን ማሻሻያ ሲያጸድቀው፣ እና
    ሐ) የፌዴሬሽኑ ምክር ቤት በሁለት ሦስተኛ ድምፅ ማሻሻያውን ሲያጸድቀው ነው ፡፡
  2. በዚህ አንቀጽ ንዑስ አንቀጽ 1 ከተዘረዘሩት ውጭ ያሉት የሕገ መንግሥቱ ድንጋጌዎች ሊሻሻሉ የሚችሉት በሚከተለው አኳኋን ብቻ ይሆናል ፤
    ሀ) የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤትና የፌዴ ሬሽኑ ምክር ቤት በጋራ ስብሰባ በሁለት ሦስተኛ ድምፅ የቀረበውን ማሻሻያ ሲያጸድቁት ፣ እና
    ለ) ከፌዴሬሽኑ አባል ክልሎች ምክር ቤቶች ውስጥ የሁለት ሦስተኛ ክልሎች ምክር ቤቶች በድምፅ ብልጫ የቀረበውን ማሻሻያ ሲያጸድቁት ነው፡፡